Table of Contents
Featured image by Carolin Voelker from baseimage
Có bao giờ bạn thấy mọi chuyện xảy ra đều… nhắm thẳng vào mình không?
- Kẹt xe – “vũ trụ muốn thử thách sự kiên nhẫn của mình.”
- Nhân viên bán hàng nói chuyện cộc – “chắc không ưa mình.”
- Bạn bè không trả lời tin nhắn – “ừ thì họ chán mình rồi.”
Não bắt đầu dựng một kịch bản, trong đó mình là vai chính và mọi việc đều xoay quanh cảm xúc của mình. Nhưng có thật là mọi thứ đang muốn chống lại mình không?
Chiếc bẫy “nhân vật chính” trong tâm trí
Trong phần giới thiệu của cuốn sách “Giải phóng bộ não khỏi tư duy độc hại”, tác giả Steven Schuster nhắc đến chiếc bẫy “nhân vật chính” trong tâm trí – khi sự vận hành của não bộ khiến ta tin rằng mọi chuyện đang xảy ra đều xoay quanh mình.
“Một cách mặc định, mỗi cá nhân đều cho rằng hết thảy mọi thứ từ mặt trời cho đến những quỹ đạo trong thái dương hệ đều quay xung quanh họ. Mọi người cảm thấy và cho rằng họ chính là phần cơ thể bằng xương bằng thịt quan trọng nhất từ trước đến nay. Niềm tin này hợp lý khi xét đến việc chúng ta suốt ngày chỉ sống trong đầu óc của chính mình, và mọi trải nghiệm có được từ khi sinh ra đến khi chết đi đều tập trung xem chúng ta là nhân vật chính. Mọi thứ chúng ta trải nghiệm đều hướng về chính chúng ta.” – Steven Schuster
Về mặt sinh học, điều này hoàn toàn có lý. Chúng ta sống trong đầu óc mình, cảm nhận mọi thứ bằng giác quan của mình, giải mã thế giới qua ký ức của chính mình.
Nhưng nếu tin vào “vai chính” ấy quá mức, ta sẽ:
- Dễ tổn thương: vì tưởng ai cũng đang nhìn mình, nói về mình, đánh giá mình.
- Dễ giận dữ: vì khi có chuyện không hay, ta nghĩ “họ nói như vậy để làm mình buồn”, “họ thiếu tôn trọng mình”
- Dễ suy diễn: vì não có xu hướng tìm ý nghĩa cho mọi chuyện, và thường… chọn ý nghĩa tiêu cực để “bảo vệ” mình.
Hai kiểu tư duy khiến “nhân vật chính” thêm mệt
Steven Schuster mô tả thêm hai kiểu tư duy khiến vai trò của “nhân vật chính” nặng nề hơn. Đây là những phản ứng tự nhiên của não bộ, chỉ là nếu không nhận ra, ta sẽ cứ mãi xoay vòng trong lo âu, suy diễn, tự trách.
1. Tư duy phân loại – khi cuộc sống chỉ có trắng và đen
Bạn có từng thấy mình nghĩ kiểu này không?
- “Mình lúc nào cũng làm hỏng mọi thứ”
- “Làm như thế này mới là đúng, như kia là sai rồi”
- “Đây là chuyện tệ nhất trên đời”
Đây là kiểu suy nghĩ “hoặc là đúng hoàn toàn, hoặc là sai thảm hại”.
Không có “vùng xám” ở giữa – nơi có những góc nhìn dịu dàng và đa chiều hơn như:
- “phần này mình làm tốt nè”,
- “mỗi cách sẽ có cái hay riêng”,
- “mình chưa quen thôi, từ từ sẽ biết”.
Tư duy đen – trắng thật ra không xấu, vì có những lúc não cần phản ứng nhanh để bảo vệ mình – như trong tình huống nguy hiểm hoặc áp lực cao.
Chỉ khi mình lạm dụng nó trong đời sống bình thường, tâm mới trở nên nặng nề, nhìn đời luôn chật chội.
Tác giả khuyên chúng ta hãy luôn chú ý những từ mang tính tuyệt đối như “luôn luôn”, “chẳng bao giờ”, “tệ nhất”, “hoàn hảo nhất”… Cắt bỏ được những từ ngữ này, tâm trí sẽ mở ra một khoảng trời rộng hơn.
2. Tư duy cá nhân hóa – khi mọi chuyện bỗng thành “do mình”
Kiểu tư duy này không phải do tự cao hay yêu bản thân quá đà, mà ngược lại, nó xuất phát từ những vết thương cũ hoặc những lần mình cảm thấy “không đủ tốt”.
Người có lối nghĩ này thường:
- Ai đó cười → tưởng đang cười nhạo mình.
- Đồng nghiệp hơi lạnh lùng → chắc không ưa mình.
- Một lời góp ý nhẹ → nghe như chê bai.
Não quy mọi việc về bản thân, như thể ta là trung tâm của mọi câu chuyện, trong khi sự việc có thể chẳng liên quan đến mình. Người ta cũng đang bận quan tâm chính họ, giống như mình vậy thôi.
Chỉ cần đổi câu hỏi: “Chuyện này có thật là về mình không?” hay “Có bằng chứng nào khẳng định điều mình đang nghĩ chưa?” là câu chuyện lại trở nên tích cực liền.
Bạn không thể thay đổi dòng chảy tự nhiên của cuộc sống nhưng có thể thay đổi cách bạn lý giải chúng.
Khi mình thôi làm trung tâm, đời bỗng vui hơn hẳn
Khi đã hiểu về cái bẫy “nhân vật chính”, mình đã có nhiều can đảm hơn để bước ra khỏi vùng an toàn. Những ý tưởng từng khiến mình chần chừ mãi không làm vì sợ bị đánh giá – nay đã trở thành cơ hội để học hỏi. Dù thỉnh thoảng vẫn nhận lại ý kiến trái chiều, nhưng đó không còn là lý do khiến mình từ bỏ những mục tiêu có ý nghĩa trong đời nữa.
Khi không còn xem bản thân là trung tâm của mọi chuyện, mình bớt suy diễn tiêu cực và tự tổn thương vì những điều không thực sự nhắm vào mình. Đồng thời, cái tôi cũng nhẹ hơn. Mình bước vào cuộc đối thoại với sự công bằng và mở lòng, không vội phán xét hay phân định đúng – sai tuyệt đối. Khi hiểu rằng ai cũng có lịch sử riêng, ký ức riêng, và nỗi sợ riêng, mình dễ đón nhận những quan điểm trái chiều hơn.
Nhưng không vì thế mà quên nhìn nhận bản thân
Thoát khỏi lối nghĩ “mọi thứ xoay quanh mình” không có nghĩa là mình ngừng tự nhìn nhận bản thân.
Có những chuyện xảy ra thật sự liên quan đến cách mình cư xử, và trách nhiệm nằm ở mình, không phải ở hoàn cảnh hay người khác. Quan trọng là mình học cách đứng ở giữa: không tự phóng đại vai trò của bản thân, nhưng cũng không bỏ qua phần mình có thể điều chỉnh.
Ví dụ, thay vì nghĩ theo hai thái cực:
- “Chuyện này không phải do mình đâu”; hay ngược lại
- “Tất cả là tại mình hết!”
Mình có thể thay bằng câu hỏi: “Phần của mình trong chuyện này là gì?”.
Đôi lúc, câu trả lời sẽ là:
- “Lúc đó mình vô tâm thật”
- “Câu này mình có thể nói tinh tế hơn”
- “Mình phản ứng hơi quá”
Việc tự nhìn nhận như vậy không phải để tự trách bản thân, mà là cho mình một bài học để trưởng thành hơn.
