Table of Contents
Featured image by Анна Рыжкова from Pexels
Trong quá trình đọc cuốn Tối đa hóa hiệu suất công việc: Việc 12 tháng làm trong 12 tuần, mình biết đến Chu trình cảm xúc của sự thay đổi (Emotional Cycle of Change – ECOC).
Thoạt nghe, nó giống một mô hình quản trị hay phát triển bản thân quen thuộc. Nhưng càng đọc, mình càng thấy nó mô tả rất đúng cảm giác mà hầu như ai cũng từng trải qua khi cố thay đổi điều gì đó trong cuộc sống: bắt đầu với nhiều hy vọng, rồi dần nếm trải cảm giác nản lòng, nghi ngờ, muốn bỏ cuộc – trước khi mọi thứ trở nên dễ chịu hơn.
Theo mô hình Emotional Cycle of Change (ECOC) do các nhà tâm lý học Don Kelley và Daryl Conner đề xuất, bất cứ khi nào ta bước vào một thay đổi mới – một công việc mới, một thói quen mới, một mối quan hệ mới, hay thậm chí một cách sống mới – ta thường đi qua 5 giai đoạn cảm xúc.
Giai đoạn 1: Lạc quan khi chưa nắm rõ thông tin
Mỗi khi bắt đầu điều gì mới, cảm xúc thường rất tốt đẹp.
Khi bắt đầu một ý tưởng kinh doanh mới, ta dễ hình dung sản phẩm của mình sẽ được yêu thích. Khi quyết tâm ăn uống lành mạnh, ta tưởng tượng mình ở một phiên bản rạng rỡ hơn trong tương lai. Những kế hoạch mới thường mang màu hồng như thế.
Tác giả mô tả đây là lúc ta nhìn thấy tất cả lợi ích của sự thay đổi mà chưa cảm nhận rõ mặt trái của nó, nên cảm xúc thường rất hào hứng.
Bạn nhìn thấy tất cả lợi ích của thay đổi này và chưa thấy bất cứ mặt trái nào, bởi thế, giai đoạn này hết sức hào hứng. Bạn đang động não để nghĩ ra các ý tưởng và chiến lược để có thể đạt được kết quả ở đẳng cấp mà bạn mong muốn.
Nhưng nghĩ kỹ thì có lẽ sự lạc quan (và ngây thơ) này, lại cần thiết theo một cách nào đó. Nếu ngay từ đầu ai cũng thấy hết mọi khó khăn, có thể rất nhiều người đã chẳng dám bắt đầu. Một chút “ảo tưởng” đôi khi là động lực thôi thúc mình bước vào một hành trình mới.
Giai đoạn 2: Bi quan khi đã nắm rõ thông tin
Rồi thực tế xuất hiện.
Những việc tưởng đơn giản bắt đầu lộ ra độ phức tạp của nó. Những việc tưởng “làm tí là xong”, nay lại “ngốn” thời gian hơn dự kiến. Những kết quả mình mong chờ vẫn chưa tới, trong khi công sức đã bỏ ra.
Lúc này, cảm xúc bắt đầu chuyển từ tích cực sang tiêu cực. Lợi ích không còn gần như tưởng tượng, còn cái giá của sự thay đổi thì hiện rõ hơn từng ngày. Mình thấy điều này vô cùng quen thuộc với bản thân: mỗi khi bắt đầu một thay đổi, mình thường chuẩn bị cho sự thành công, nhưng ít khi chuẩn bị tinh thần cho cảm giác thất vọng ở đoạn giữa.
Tác giả cho rằng đây là giai đoạn mà ta bắt đầu hoài nghi liệu việc này có đáng để tiếp tục hay không:
Giai đoạn thứ hai, bi quan khi đã nắm rõ thông tin, được đánh dấu bởi sự chuyển đổi từ trạng thái cảm xúc tích cực sang tiêu cực. Đến đây, lợi ích dường như không còn thực tế, quan trọng hoặc tức thì trước mắt, và cái giá của thay đổi trở nên rõ ràng. Bạn bắt đầu hoài nghi liệu thay đổi này có thực sự đáng để đầu tư công sức và bắt đầu tìm kiếm lý do để từ bỏ nó.
Giai đoạn 3: Thung lũng tuyệt vọng
Có lẽ đây là giai đoạn khiến nhiều người đã muốn dừng lại nhất (trong đó có mình). Sau khi chịu những “cú đấm” từ thực tế mà thành quả vẫn chưa thấy đâu, con đường cũ mà mình từng rời bỏ bỗng trở nên hấp dẫn một cách kỳ lạ.
Mình nhớ quãng thời gian chuyển từ công việc văn phòng sang làm freelancer toàn thời gian. Có những lúc bỏ rất nhiều công sức mà kết quả không như ý, mình từng nghĩ: “Hay là quay lại công việc cũ cho ổn định hơn?”
Điều khó chịu nhất của giai đoạn này là nó khiến quá khứ trông đẹp hơn thực tế. Bộ não như một “biên tập viên” tinh quái: những chật vật của ngày cũ được xóa mờ, còn khó khăn ở hiện tại thì bị phóng to lên. Có lẽ vì vậy mà nhiều quyết định bỏ cuộc nghe có vẻ hợp lý vào thời điểm này.
Theo tác giả, thứ giúp con người vượt qua giai đoạn này là một tầm nhìn đủ mạnh – khiến mình chấp nhận khó chịu hôm nay để đổi lấy điều quan trọng hơn ở phía trước.
Chính xác là ở giai đoạn này – giai đoạn thung lũng tuyệt vọng – tầm nhìn thuyết phục trở nên vô cùng quan trọng. Gần như là tất cả chúng ta đều có những lúc trong đời tha thiết muốn điều gì đó đến nỗi sẵn sàng trả bất cứ giá nào và vượt qua bất cứ rào cản nào để có nó. Có thể đó là chiếc xe hơi đầu đời, có thể là thi đỗ trường đại học mà bạn luôn mơ ước, có thể là theo đuổi một người mà bạn muốn lấy làm chồng, làm vợ, có thể là một công việc trong mơ – dù là gì thì bạn cũng tha thiết muốn chịu khó chịu khổ để có được. Tha thiết muốn đạt được tầm nhìn của bạn, kết hợp với cam kết và những công cụ cùng các việc làm kiểm soát tiến trình, chính là cách vượt qua thung lũng này để đến với giai đoạn tiếp theo.
Giai đoạn 4: Lạc quan khi nắm rõ thông tin
Nếu bạn không bỏ cuộc ở “thung lũng tuyệt vọng”, một giai đoạn dễ chịu hơn sẽ đến. Mọi thứ chưa chắc dễ dàng hơn, nhưng chúng ta bắt đầu quen.
Những việc mình từng vụng về nay đã thành thạo hơn. Giai đoạn này giống như khi tập đi một đôi giày mới toanh – lúc đầu còn cứng khiến chân khó chịu, nhưng đi mãi lại mềm và bắt đầu ôm theo bàn chân mình.
Tác giả gọi đây là lúc lợi ích của hành động bắt đầu đơm hoa kết trái, còn cái giá của thay đổi dần giảm xuống.
Ở giai đoạn này, khả năng thành công của bạn cao hơn rất nhiều. Bạn quay trở lại khu vực cảm xúc tích cực của chu kỳ này. Lợi ích của những hành động đang bắt đầu đơm hoa kết trái và cái giá của hành động đang ngày càng giảm xuống vì những suy nghĩ và hành động mới của bạn đang vào guồng hơn. Chìa khóa trong giai đoạn này là đừng dừng lại!
Giai đoạn 5: Thành công và mãn nguyện
Đây là lúc những phần thưởng bắt đầu rõ ràng hơn.
Tác giả viết rằng ở giai đoạn này, lợi ích của hành vi mới xuất hiện đầy đủ, còn cái giá của sự thay đổi gần như không còn nữa.
Ở giai đoạn này, bạn nhận được toàn bộ lợi ích từ những hành vi mới của mình và cái giá của sự thay đổi thực sự đã không còn nữa. Những hành động mà ban đầu cảm thấy khó khăn và khó chịu, bây giờ đã trở nên nhuần nhuyễn, nhịp nhàng. Bất cứ khi nào bạn hoàn thành chu kỳ này, bạn cũng xây dựng không chỉ khả năng mà còn cả lòng tự tin cho mình nữa.
Mình nghĩ điều tuyệt vời nhất ở giai đoạn này không chỉ là kết quả, mà còn là cảm giác mình đã đi được qua một chu kỳ mà trước đó từng nghĩ là không thể. Mỗi lần đi hết một vòng như vậy, mình không chỉ có thêm kỹ năng, mà còn có thêm lòng tin rằng: lần sau nếu khó khăn có quay lại, mình biết đó không phải là dấu hiệu của thất bại, có thể mình đang ở giữa chu trình mà thôi.
Lời kết
Điều mình đúc kết từ mô hình này là: cảm xúc không phải lúc nào cũng phản ánh đúng giá trị của con đường mình đang đi. Có những ngày rất nản không có nghĩa là mình đi sai hay thiếu kiên trì, chỉ là mình đang ở đoạn khó nhất của một chu kỳ mà hầu như ai cũng phải đi qua mà thôi.
